En zo geschiedde. Ik vroeg mijn collega’s waar ik over zou schrijven, en mijn stagiaire opperde: rouwverwerking. Wauw, dat is direct wel een pittig en breed onderwerp. “Maar wat wil je dan lezen?” was mijn eerste reactie. Ik kreeg een heleboel input: wat de verschillende soorten rouwverwerking zijn, hoe je het gesprek aangaat met kinderen en ouders die in de rouw zijn, wat praktische handvatten zijn in de begeleiding van deze kwetsbare mensen. Niet alleen als iemand al overleden is, maar ook als iemand ongeneeslijk ziek is, of bijvoorbeeld bij een echtscheiding, omdat dat in feite ook een vorm van rouw is.

Verlies en afscheid

Interessant. Maar ook complex. Ten eerste omdat rouw gewoon heftig is: iemand die rouwt, heeft een zwaar verlies te verwerken gekregen, of zit in de fase om afscheid te nemen van iets dierbaars. Het gaat gepaard met intense en vaak heftige emoties. Iedereen kent de klassieke beelden van hartverscheurend verdriet van mensen die te horen krijgen dat ze een dierbare verloren zijn. Al is het alleen maar uit films. Maar dat is allang niet meer de enige vorm van rouw.

Rouw is normaal

Maar tegelijkertijd is rouw ook een natuurlijk proces. Een mechanisme dat als vanzelf op gang komt om met intense en heftige veranderingen in het leven om te gaan. Niet zelden zegt iemand: “als X zou overlijden, dan stort mijn wereld in”. Maar keer op keer wordt in de meest afgrijselijke situaties wederom bewezen dan mensen (en kinderen dus ook) waanzinnig veerkrachtig zijn. Dat zij zelfs in staat zijn om met de meest verschrikkelijke verliezen om te gaan en hun leven een zinvolle invulling te geven.

Echtscheidingen

Rouw hoort dus ook vooral bij het leven. Soms zou je bijna vergeten dat dit iets normaals is. Ja, het is verschrikkelijk zwaar om iemand te moeten missen, of om noodgedwongen je leven totaal aan te moeten passen, maar het is tegelijkertijd ook wat bij het leven hoort. Hoewel ik zou wensen dat bijvoorbeeld echtscheidingen en alle gevolgen daarvan toch minder frequent zouden voorkomen.

Kinderen in de rouw

In de praktijk zien we meer kinderen met gescheiden ouders dan zonder. En daarvan is het percentage met een zogenaamde vechtscheiding behoorlijk hoog. Het zijn kinderen in de rouw. Net als de kinderen en jongeren die bij me komen, die moeten opgroeien zonder moeder, die hun oom moeten missen na zelfmoord, die hun broertje moesten begraven en hun terminale oma zien aftakelen die altijd de zorg voor hen had.

Ga het gesprek aan

Hoe ga je het gesprek aan, vraagt mijn stagiaire. Ik zou in eerste instantie zeggen: gá het gesprek aan. Durf die vragen te stellen, durf het onderwerp aan te snijden, en het verdriet aan de orde te laten komen. Laat alsjeblieft het verlies tot een bespreekbaar onderwerp worden, zodat al die intense gevoelens die er omheen opgeslagen zitten eindelijk vrij kunnen komen. Zodat het rouwproces op gang kan komen.

Dierbaar

Ja, het is eng, en je hebt dikke kans dat de ander gaat huilen, dat je zelf een brok in je keel krijgt en naar woorden zoekt. Dat je schrikt van de heftigheid van het verdriet. Maar hé, dat is ook iets moois en waardevols: deze personen waren de ander heel dierbaar. Of misschien leven ze nog steeds, maar is het niet meer de persoon die ze kenden, en nemen ze afscheid van de persoon zoals die was.

Kanker

Zo had ik een cliënt van wie de moeder overleed aan kanker. Ze verloor haar haar en had allerlei lichamelijke klachten. Ze reageerde bijvoorbeeld sterk op het aanraken van metaal, en kon niet meer met blote handen de deurklink openen. Op de klinken zaten daarom sokken. Het zien van de sokken was één van de naarste en meest confronterende beelden van deze cliënt. Het was het onderstrepen van de definitieve verandering, er was geen ontkomen meer aan.

Mijlpalen

Een andere cliënt worstelde jaren na de dood van haar moeder vooral met het gemis van haar aanwezigheid op de belangrijke momenten: wat nou als ik afstudeer, als ik trouw, mijn eigen huis heb… het gemis van haar eigen moeder bij deze mijlpalen was hartverscheurend. Door het gesprek erover aan te gaan, kon de emotie in ieder geval bestaan, samen gedragen worden, en uiteindelijk minder heftig weer worden opgeslagen.

Taboe

Het níet stellen van die vraag, het doen alsof het onderwerp niet bestaat, is misschien wel net zo pijnlijk als het verlies zelf. Het geeft de ander het gevoel alsof het verdriet en gemis er niet mag zijn, alsof het onbelangrijk is, of schaamtevol. Alsof de ander zich er niet voor interesseert. Mijn eerste advies zou daarom zijn: wees dapper, vraag er naar. De ander zal je dankbaar zijn. Gedeelde smart, is immers halve smart.

Het bericht Rouw: ga het gesprek aan verscheen eerst op Michelle Houtman.

April is blijkbaar de maand waarin alles moet gebeuren. Alsof een verhuizing alleen nog niet genoeg was, spelen er ook een heleboel andere zaken in deze maand. Zo moesten we afscheid nemen van onze auto, kreeg Steef in deze maand duidelijkheid over zijn baan behouden én moesten we iets regelen voor de zwangerschapsverlof van onze nanny. Maar blijkbaar kan er in zulke situaties altijd nog iets bij. Misschien onder het mom ‘als het golft, dan golft het goed’? Misschien omdat we dan in één klap maar alles achter de rug hebben?

Maatje

Al sinds mijn 15e heb ik een maatje op vier poten. Een klein gezelschap die door de jaren heen een soort vanzelfsprekendheid in aanwezigheid is geworden. Mijn kat. Vanzelfsprekend verhuisde zij met ons mee toen ik op mezelf ging wonen. Toen de kinderen kwamen, was de poes er altijd geweest. Het was geen knuffelkat. Eerder een dierlijk variant van Paris Hilton: arrogant en niet erg snugger. Maar wel mooi om te zien.

Einzelgänger

Poes was meer op zichzelf. Hoewel ze met de kinderen wel steeds toleranter werd, koos ze al snel het hazenpad als er klein grut teveel in haar buurt zat. Of, als het haar echt niet zinde, haalde uit om haar punt duidelijk te maken. Ik kan het me ook wel voorstellen, als Signe weer eens besloot om haar aan haar staart de kamer door te trekken.

Eerste woordje

Grappig genoeg was het eerste woord van de meiden ‘poes’. Toen ze nog jong waren, tot de peuterleeftijd ongeveer, had Poes een enorme aantrekkingskracht op ze: het bewegende beestje lokte bij de meiden vaak een aanstekelijk gelach uit. Nu ze wat ouder zijn, liggen hun interesses toch meer bij andere zaken. Toch moet ik zeggen dat de oudste twee het altijd leuk bleven vinden om de poes binnen te laten en het eten te regelen.

In laten slapen

Door de jaren heen werd Poes steeds onhandiger, zwaarder, dementer en luier. Ze verwisselde, tot onze grote ergernis, helaas ook regelmatig haar kattenbak met andere plekken in huis. Ook was ze soms dagen kwijt, alsof ze de weg niet meer goed terugvond. Toen we wisten dat we zouden gaan verhuizen naar een tijdelijk huurhuis, hebben we daarom gewikt en gewogen wat we met Poes moesten doen. Inmiddels 17 jaar oud, dik en met mankementen, was het asiel geen optie. Meenemen ook niet. Er bleef dus maar één optie over: haar in laten slapen. Het was een wrang besluit, onnatuurlijk: bepalen over het leven van een ander. En daarbij kwam dat het opnieuw een stressfactor zou zijn voor onze kinderen. Ik had het echter totaal onderschat hoe dit zou vallen.

Poes gaat dood

Tijdens het eten vertelden we over ons besluit en wanneer Poes zou overlijden. Direct daarom begonnen Fosse te huilen: ‘ik vind het zo zielig!’. Misschien naïef, maar dit kwam voor ons echt uit de lucht vallen. Ten eerste hadden we niet gedacht dat hij al direct zou begrijpen wat deze mededeling inhield. Maar ook niet dat het hem zoveel verdriet zou doen. Het was dan ook vooral Fosse die deze dagen erna veel vroeg over het doodgaan, over het inslapen en zijn verdriet hierover uitte. Kort daarop kwam hij met de prachtige tekening van de poes thuis. Hij was er veel mee bezig.

Verdriet en piekeren

Ook wilde Fosse graag nog op de foto, ter herinnering aan Poes. Meia leek meer plichtsmatig te voelen dat dit nu eenmaal zo hoorde, en leek minder verdrietig. Tot de avond voorafgaande aan de dag van het inslapen. Meia lag om half 10 nog wakker: het bleek dat ze lag te piekeren en het zo zielig vond dat het die volgende ochtend zou gebeuren. Ook hier bleek er meer in het koppie om te gaan dan we dachten.

Behoefte aan concreet

Op de bewuste dag werden de laatste knuffels gegeven, de laatste foto’s genomen, want ze wisten: vanmiddag is Poes dood. Het was een raar besef. En hoe grillig kinderen met de dood omgaan, blijkt ook wel uit het feit dat er ’s middags gewoon werd afgesproken met een vriendinnetje. Fosse wilde juist bij Poes kijken. Niet aaien. Ook dit is iets natuurlijks: kinderen raken nooit zomaar dode dieren met hun handen aan. Ze weten instinctief dat dit niet prettig is. Fosse vroeg vervolgens hoe alles was gegaan. Hij leek rust te vinden in de concrete antwoorden.

Begraven

Toen Meia eind van de middag thuis kwam, was ineens het besef weer daar. Ze barstte in huilen uit en vertelde snikkend hoe ze had geprobeerd zichzelf op te vrolijken, maar ze kon de tekst van het liedje niet meer herinneren omdat ze zo aan Poes dacht. Het was hartverscheurend om haar zo verdrietig te zien. Zoals we hadden afgesproken, gingen we Poes begraven. Hier heb ik bewust voor gekozen, zodat het meteen duidelijk afgesloten wordt voor iedereen én omdat het duidelijk is wat er gebeurd als je begraven wordt. Misschien cru, maar ik heb het moment ook aangegrepen om ze alvast kennis te laten maken met de dood, met afscheid nemen.

Afscheid nemen

Het graven, steentjes en takjes zoeken als versiering en met zijn allen het grafje maken was helpend. Meia en Fosse hadden ‘een taak’, het voelde alsof ze nog iets konden doen, en dat was prettig. De takjes en steentjes werden geschikt en er werd gedag gezegd. Die avond sliepen ze allebei goed. Maar dat het verdriet langer duurt, is wel duidelijk. De volgende dag waren de oudste twee nog van slag op school. Na school hebben ze hun tekeningen en bloemen bij het grafje gelegd. Het is fijn dat ze kunnen zeggen wat ze voelen, en een plekje hebben om heen te gaan.

Het bericht Poes is dood verscheen eerst op Michelle Houtman.

Als orthopedagoog ben ik opgeleid om kinderen en gezinnen te helpen. Anders dan een psycholoog, die zich breder richt op álle leeftijden, ben ik dus wat meer gespecialiseerd in de mensen die nog in ontwikkeling zijn. De meeste cliënten die ik zie, vallen in de basisschoolleeftijd, grofweg tussen de 6 en 12 jaar oud. Maar ook jongere (en oudere) kinderen heb ik regelmatig in de spreekkamer. Vandaag een artikel over de ervaring met EMDR bij peuters.

Veerkracht

Zo had ik pasgeleden een kleine peuter in behandeling, van rond de 2,5 jaar. En op de één of andere manier heb ik iets met die ukkies, misschien omdat ik zelf nog drie kleintjes heb, maar er is iets fascinerends aan hele jonge kinderen. Ze zijn nog zo puur, zo aan het begin van hun ontwikkeling, zo vormbaar. Gebeurtenissen kunnen een grote impact hebben in hun nog zo korte leventje, maar tegelijkertijd tonen ze een onnavolgbare veerkracht. Het verwondert me, en het herinnert me aan hoe weinig we eigenlijk weten over bijvoorbeeld de werking van de hersenen.

Verbondenheid tussen ouders en kind

Het is een fabeltje om te denken dat een kind te jong is voor therapie. Natuurlijk ga je met een kind van 2 jaar geen diepzinnige gesprekken beginnen over identiteitsontwikkeling of gedachtes uitwisselen over schoolkeuzes, maar op andere manieren kunnen ze zeker baat hebben bij therapie. In specifieke cursussen gericht op de ontwikkeling en behandeling van jonge kinderen heb ik ervaren hoe essentieel deze behandelingen kunnen zijn voor hun verdere levens. Als kinderen nog echt jong zijn, pakweg voor ze naar de basisschool gaan, dan is het een vanzelfsprekendheid dat ik het kind zie samen met de vader en/of moeder: ze zijn nog zo verbonden met elkaar, dat het onnatuurlijk zou zijn ze los van elkaar te zien.

Slaapproblemen

Zo was het ook bij mijn peutercliëntje. Deze kleine kwam voor slaapproblemen: elke nacht werd het kindje meerdere keren hysterisch wakker en moest het per sé door moeder getroost worden, vader werd niet geaccepteerd. Overdag was de peuter ontzettend vermoeid, wat zorgde voor negatief gedrag en uiteindelijk een negatieve sfeer. Het was al maanden bal en ouders werden elke dag een beetje vermoeider en meer radeloos. Het zorgde voor een grote belasting voor met name moeder en alle gezinsleden hadden grote behoefte aan een goede nacht slaap.

EMDR

In de intake is het zaak om nauwkeurig uit te pluizen waar de klachten mogelijk mee te maken hebben. Daarom wordt er veel gevraagd, soms tot in de kleine details en tot jaren terug. Klachten zijn namelijk vaak hetzelfde, het is de unieke geschiedenis van een cliënt die uiteindelijk de behandeling vormgeeft. En zo kwam ik er achter dat er in de korte levensgeschiedenis van dit cliëntje een aantal ingrijpende gebeurtenissen waren geweest, die naar mijn idee te maken hadden met de klachten. Ik besloot daarom om EMDR te gaan doen (later licht ik deze behandelmethode meer toe). EMDR bij zo’n kleintje? Ja echt, het kan. Heel goed zelfs. EMDR is in het kort een manier om ingrijpende gebeurtenissen te verwerken. Dit wordt zowel bij kinderen als volwassenen toegepast, en is dus ook mogelijk bij hele jonge kinderen.

Het verhaal schrijven

Voordat we daarmee konden starten, was het de bedoeling dat ouders het verhaal zouden schrijven van de gebeurtenis. Klinkt simpel? Dat is het niet. Ten eerste is het de bedoeling dat ouders in de schoenen van hun kind gaan staan als ze het verhaal schrijven. In dit geval moest het verhaal dus worden geschreven alsof het door de ogen van de peuter werd beleefd. Dat vergt nogal wat inlevingsvermogen. Want wat indruk maakt op ons als volwassene, kan soms mijlenver af staan van wat impact heeft op een kind. Ten tweede is het opschrijven van de gebeurtenissen direct een stuk rouwverwerking en exposure voor de ouders: ze beleven als het ware de hele situatie weer opnieuw en dat roept vaak hun eigen stukje trauma en spanning weer op. Dat maakt het extra lastig om te scheiden tussen hun eigen gevoelens en die van hun kinderen. Ten derde hebben ouders een natuurlijke neiging om hun kind te troosten, te sussen en te beschermen tegen alles wat naar is. En bij EMDR gaat het er júist om, om zoveel mogelijk lading in een verhaal te stoppen. Met andere woorden, om het verhaal zo eng, heftig, verschrikkelijk of zo naar mogelijk te maken. Dat vergt ook veel moed van ouders.

Desensitiseren

Het duurde daarom een poos voor de ouders het eerste verhaal op papier hadden staan. Na wat kleine aanpassingen, was het dan tijd voor de eerste sessie. En in tegenstelling tot hoe lang ervoor nodig was om het verhaal op papier te zetten, zo kort waren de sessies toen ze uiteindelijk plaatsvonden. Het voorlezen van het verhaal en tegelijkertijd desensitiseren (het laten afnemen van de spanning), was meestal binnen een half uurtje gefixt.

De sessies

Het is een wonderlijk proces. De peuter kroop knus bij mama op schoot en koos de knuffels waarmee ik op de beentjes zou tikken (het afleidingsproces). Hierna begon haar moeder het verhaal, dat verliep volgens vaste richtlijnen: eerst een rustige inleiding, dan toewerkend naar het meest spanningsvolle stukje, waar uitgebreid bij wordt stilgestaan en eindigend met een goed einde. Het eerste verhaal had zichtbaar spanning: de blik van de peuter werd naar binnen gekeerd, er verscheen een pruillip en er werd steun gezocht bij moeder door haar stevig beet te pakken. Deze spanning zakte zichtbaar aan het einde van het verhaal.

Emotioneel

Voor de tweede sessie hadden we de tweede ingrijpende gebeurtenis uitgeschreven. Dit bleek tijdens de sessie het meest heftige moment te zijn geweest voor de kleine cliënt. Bij de climax van het verhaal, waarin er thema’s van verlatingsangst speelden, raakte de peuter zeer geëmotioneerd en zocht ze schokkend van verdriet bij de moeder die ze toen zo had gemist. Aan het einde van het verhaal zakte ze uitgeput en nog na snikkend tegen moeder aan, terwijl extra werd benadrukt dat alles nu weer veilig en goed was.

Impact

Iedere keer dat ik dit soort EMDR sessies doe, ben ik weer onder de indruk van het effect. Hoewel het voorlezen van een verhaal misschien 10-20 minuten duurt, zijn het zeer ingrijpende sessies, waarin veel emoties worden losgemaakt. Het is voor mij keer op keer weer een bevestiging van de ongelooflijke veerkracht en flexibiliteit in de ontwikkeling van jonge kinderen.

Afscheid nemen

EMDR staat er om bekend dat het na de sessie doorwerkt, tot zo’n 3 dagen daarna. En zo was het bij dit gezin ook. De dagen erna merkten ze verschillende gedragsveranderingen, zoals nachtmerries, veel vragen naar de gebeurtenissen en willen weten waar iedereen was. Na deze zogenaamde ‘naweeën’, begonnen de klachten significant af te nemen: de peuter werd veel minder vaak wakker, en als het gebeurde, was het zonder hysterie of paniek. Ook werd papa weer geaccepteerd en kon de peuter gemakkelijk terug naar bed worden gebracht. De nachten waren in zeer korte tijd sterk verbeterd. Er was meer rust en ook overdag kon de peuter beide ouders beter accepteren. In het afscheid nemen viel op dat de peuter nu gedag zei, wat voorheen niet gebeurde. Alsof de kleine er weer op kon vertrouwen de ander weer terug te zien, wat misschien eerder niet vanzelfsprekend was. En zo gebeurde het, dat na een keer of vier de peuter zich bij het weggaan ineens naar mij omdraaide, haar handje opstak en een vrolijk ‘doei!’ zei. Knap gedaan meisje, je hebt je vertrouwen weer terug!

Het bericht EMDR bij peuters verscheen eerst op Michelle Houtman.