Ik las laatst het boekje ‘woorden van Boeddha’, waarin ik getroffen werd door een aantal van zijn uitspraken. Ze vielen voor mijn gevoel meer op hun plek in al mijn gepeins en plannenmakerij van afgelopen maanden. Zittend bij ons haardje onder een dekentje, las ik de volgende uitspraken. Ik neem je mee in mijn gedachten hierbij en hoe ik ze plaats in mijn huidige situatie.

Je bent zelf je beste leraar

‘Als een reiziger niemand ontmoet, die zijn meerdere of zijn gelijke is, laat hij moedig volharden in zijn eenzame reis; daar is geen samenwezen met een dwaas.’

Nu wil ik niet beweren dat ik van niemand iets kan leren. Ik denk eerder dat het momenteel zo is dat ik de juiste leraar nog niet ben tegengekomen. En tegelijkertijd leer ik meer dan ooit, door me meer in mijn eigen binnenwereld te verdiepen. Ik denk dat ik ook het meest te leren heb als ik juist alleen ben. Dit heb ik tijdens mijn 10 daagse Vipassana al ontdekt: ik was eenzamer dan ooit, iets wat ik zwaar onderschat heb. Het heeft me doen beseffen dat ik veel meer afhankelijk ben van anderen dan ik dacht. In het noodgedwongen alleen zijn, kwamen ook andere inzichten die waardevol waren. Maar de setting was voor mij niet prettig. Als ik straks op solotocht ga, dan bepaal ik zelf voor een groot deel de omstandigheden, en dat voelt passender. Ik weet nu al dat het alleen zijn in het donker, het niet kunnen delen van ervaringen, last of bijvoorbeeld de tent afbreken, zal ook het nodige teweeg brengen. Ik ben compleet op mezelf aangewezen. Als ik pijn heb, verdwaald ben, me ellendig voel. Ik zie daar op een gekke manier ook naar uit, terwijl ik ook besef dat dit juist mijn grootste leermeester zal zijn. Hetgene dat me aanspreekt, is het onderliggende vertrouwen dat ik er, hoe dan ook, sterker uit ga komen. Ik heb al vaker de grenzen opgezocht en verlegd, en daarmee de ervaring dat ik veel meer kan dan ik denk. Niet alleen ik, iedereen. Maar niet iedereen zoekt nog die ervaring op.

Status en ego zijn niet meer nodig

‘Kennis voert tot gewin, kennis voert tot Nirwana. De leerling van boeddha, die dit doorziet, zal onverschillig zijn voor eerbetoon; hij zal streven naar afzondering van de wereld.’

Wat is dat toch, dat mensen soms streven naar afzondering van de wereld? Dat pelgrimstochten en thruhikes steeds populairder worden, als een bron van zingeving? Ik vermoed dat het terugtrekken uit de maatschappij en je eigen, vertrouwde omgeving, je in een andere modus plaatst, waardoor je gedwongen wordt op een andere manier tegen het leven en gebeurtenissen aan te kijken. Het helpt om anders, meer flexibel te gaan denken en ander gedrag uit te proberen, simpelweg omdat je in een situatie zit waarin je oude gewoontes, neigingen en patronen niet meer toegepast kunnen worden. Je valt daarmee als het ware door de mand, tenzij je je aanpast. In deze uitspraak van Boeddha is afzondering van de wereld misschien een gevolg van kennis en verlichting, maar voor mijn gevoel kan het beiden kanten opgaan: in afzondering leven, al is het maar een poosje, kan helpen om tot kennis en inzichten te komen. Om zaken meer in perspectief te plaatsen. Om alles wat je vanzelfsprekend neemt, met dankbaarheid te benaderen. Om weer te herinneren wat er écht toe doet. Ik verwacht niet direct dat ik, of welke langeafstandswandelaar dan ook, verlicht terug kom, maar misschien wel in een laagdrempelige, praktischere uitleg: het is een verlichtende gedachte als je beseft maar weinig nodig te hebben, dat je dingen kunt wegstrepen die er bij nader inzien toch niet toe doen. Het helpt, vermoed ik, relativeren.

Moderne nomaden?

‘De wijze moet de duisternis verlaten en het licht volgen. Zijn huis verlatende en huisloos zwervend, moet hij vreugde zoeken in de eenzaamheid, waar het moeilijk scheen vreugde te vinden.’

De duisternis wordt ook wel als ‘huis’ vertaald. De wijze moet zijn huis verlaten en het licht volgen. Het is een intrigerende zin. Wat ik eruit haal is dat het verlaten van je huis, en meer gaan zwerven zonder vaste verblijfplaats, je wijzer kan maken. Het is toch bijzonder dat er staat dat je in plaats van thuis te blijven, het licht moet volgen. Alsof ‘thuis’ of ‘huis’ een donkere, vervelende plek is. Zo ervaar ik dat niet. En tegelijkertijd herken ik het wél. Ik schreef in mijn blog over de gouden kooi, daar heeft het volgens mij mee te maken. Het huis bind ons, het kooit ons deels. Wat thuis is, zit hem niet in de stenen muren, maar veel meer in een gevoel in jezelf, en wat je verbindt met belangrijke anderen, die het voor jou tot thuis maken. Toch zou ik niet zwervend willen bestaan, ik zou ergens die stabiliteit willen hebben van een eigen plekje, hoe klein ook. Iets om naar terug te kunnen keren. De tweede zin herken ik als een grote uitdaging bij mijzelf: vreugde zoeken in de eenzaamheid, waar het moeilijk scheen vreugde te vinden. Het geeft in ieder geval de belofte dat het mogelijk is, om je goed te voelen in eenzaamheid. Ik heb inderdaad ondervonden dat die eenzaamheid heel erg naar en beklemmend kan voelen, maar ik heb ook een vermoeden dat dit niet altijd zo hoeft te zijn. Ik heb andere ervaringen waarin ik inderdaad prima alleen kan zijn. Ik wil verder onderzoeken en ervaren waar die verschillen dan in zitten.

Verhuizen en emigreren, of loskomen van het bekende?

‘tot inzicht gekomen, gorden zij zich aan. Zij blijven niet in hunne woonplaats; als zwanen die hun poel verlaten, verlaten zij hun huis en hof.’

Waarom zou dit zijn? Ik merk zelf dat ik de laatste jaren inderdaad tot inzicht ben gekomen dat ik veel meer in de natuur wil leven, buiten wil zijn, mijn kinderen lessen wil meegeven over wat echt belangrijk is. Ze weer leren bomen herkennen en onderscheiden, in plaats van fast food ketens aan hun logo’s. Ik ben tot inzicht gekomen dat het belangrijk is zélf actie te ondernemen en niet je vertrouwen buiten jezelf te plaatsen, zeker niet in handen van grote instanties of overheden, omdat de belangen en motieven van hun optreden discutabel zijn, en vaak ver afstaan van wat er in jouw belang ligt. Daarvoor is het belangrijk je intuïtie te leren gebruiken, en die train je naar mijn idee door veel meer in de natuur te zijn, weg van alle prikkels, afleidingen en verstoringen die je waarneming verder vertroebelen. Win-win dus, om meer de natuur in te gaan. En voor mij staat dat trouwens niet gelijk aan je woonplaats verlaten. Die natuur vind ik in mijn geval al in mijn woonplaats. Ik denk dat de Boeddha het hier meer heeft over even afstand nemen van je woonplaats, om je leven meer in perspectief te kunnen plaatsen. Om ook te ontdekken wat er nog meer mogelijk is, om je te helpen inzien hoe het eventueel anders kan. Daarbij kan weggaan, al is het maar tijdelijk, wel behulpzaam zijn vermoed ik.

Het bericht Woorden van Boeddha – deel 1 verscheen eerst op Michelle Houtman.

Een ander ding wat ik steeds meer merk naarmate ik vaker mediteer, is dat ik inderdaad gelijkmoediger kan blijven. Waar ik eerder ergernissen had, als dingen niet snel genoeg gingen, als zaken in de soep liepen, kinderen niet luisterden, etc. kan ik nu vaker (lang niet altijd, maar toch, elke verbetering is meegenomen!) m’n schouders ophalen en de situatie accepteren. Ik blijf vaker gelijkmoedig. In de file staan is niet langer vervelend. Ik leg me er gemakkelijk bij neer en zoek een leuk muziekje op om mee te zingen. Ik kan nu toch niets aan de situatie veranderen.

Relativeren

Als er zaken moeilijk zijn of tegenvaller, als ik me frustreer of frustraties merk bij anderen, dan kan ik gemakkelijker relativeren: het gaat wel over, niks is blijvend. Het voelt nu moeilijk, maar ook dit gevoel gaat voorbij. Die wetenschap stelt me gerust. En het helpt me uitzoomen op de situatie: wat is er nu echt belangrijk, wat doet er echt toe? Ik maak me gewoon minder druk om veel dingen, omdat het in m’n ogen ineens een stuk onbeduidender is. En als die dingen wegvallen, blijft vanzelf over wat wél belangrijk is. Dat helpt me om richting te bepalen.

Elke week een thema

Wat ik verder heel prettig vind aan de cursus, is dat er elke week een thema wordt behandeld. Bijvoorbeeld het gebruik van symbolen, rituelen, lichaamsbewustzijn of over geluk. Hierbij zitten altijd prikkelende vragen en opdrachten, ook om thuis mee aan de slag te gaan. om bijvoorbeeld bij jezelf dingen over het thema te gaan opmerken, of juist iets te gaan uitproberen.

Het helpt om de thema’s meer te integreren in je dagelijkse doen en laten, waardoor het effect van de cursus verder strekt dan alleen tot het mediteren zelf. Elke keer wordt er ook gevraagd naar je leerpunten, waardoor je steeds actief blijft reflecteren op je eigen gedrag en blijft bijsturen. Het houdt me scherp, ik heb hierin al zoveel meer over mezelf geleerd dan in al die opleidingsjaren als orthopedagoog generalist. Het is veel meer ervaringsgericht, niet zo talig, maar je gaat echt doén. Elke week voelt daarom nog steeds als een feestje.

Energie van de groep

Het is voor mij altijd een hele drukke werkdag, en om dan ’s avonds naar het meditatiecentrum te gaan voelt als een kadootje. Het gezamenlijk mediteren is bovendien ook prettig, omdat je daarmee een sterkere energie opbouwt, en het helpt mij om dieper in meditatie te komen. Om gelijkmoedig te worden. Ik zou het liefst vaker in de week met een groep mediteren, maar om dat praktisch vorm te geven is nog een uitdaging.

Ohja, nog een aardse opmerking tenslotte, die voor mij wel meespeelde aan het begin: de mensen die meedoen met de cursus zijn lang niet allemaal geitenwollensokken types, maar ook jongere mensen en ook mannen. Het lijkt er bovendien op dat onze generatie sowieso steeds bewuster wordt en daardoor ook meer open staat voor dit soort activiteiten.

Het bericht Wat mediteren doet – deel 6 verscheen eerst op Michelle Houtman.

Ook lichamelijk gebeurt er van alles. Je lichaam onthoudt tenslotte alles, en er bestaat zoiets als celgeheugen. Dus als je ervaringen niet bewust kan terughalen uit je brein, weet je lichaam het nog wel. Dat kan zich uiten op allerlei manieren, zoals de sankara’s in de vipassana waarover ik sprak. Zo krijg ik het met regelmaat heel erg warm tijdens het mediteren. Ik ben ook al een aantal keren echt flink misselijk geworden. Of ik moest ineens naar de wc.

Stress release

Andere dingen die ik heb gemerkt is bijvoorbeeld dat mijn lichaam onwillekeurig schokt, soms gekoppeld aan een herinnering. Ik vermoed dat dit het loslaten van oude stress is. Ook heb ik regelmatig heel prettige sensaties, zoals tintelingen, het zien van allerlei kleuren, lijnen en vormen, het gevoel los te komen van de werkelijkheid. Of het gevoel dat je lichaam opzij valt, op een heel prettige manier. Dat zijn de fijnste sensaties, maar in de vipassana heb ik geleerd dat alles ontstaat en vergaat en dat het belangrijk is nergens aan vast te klampen.

Vrij van verlangen

Het is fijn om te beseffen dat ellendige sensaties vanzelf voorbijgaan, maar hetzelfde geldt dus ook voor prettige sensaties. Op het moment dat je ernaar gaat verlangen, ontstaat er een hunkering, een vastklampen. Het mediteren leert je juist daarin gelijkmoedig te blijven, zodat je niet van genot naar genot gaat, maar de situatie kan nemen zoals die komt.

Praktische uitwerking

Terug naar het begin. Waarin we direct de vraag kregen waarom we willen leren mediteren. Waarop ik aangaf dat mediteren ook een praktische uitwerking heeft. Welke dan? Hoor ik je vragen. Waarom zou je het overwegen? Ik ga proberen het zo goed mogelijk uit te leggen aan de hand van mijn ervaringen tot nu toe, in het besef dat ik echt nog een beginneling ben op dit gebied. Maar juist daarom wel fijn om te lezen wat het als beginner voor je kan doen.

Remedie tegen interne onrust

Zoals ik al noemde ben ik vanuit mijzelf vaak onrustig. Ik kan niet goed stilzitten, dat voelt als verloren tijd, zinloos, nutteloos. Alles wat ik doe moet ‘nuttig zijn’, een kernovertuiging die er al sinds kleins af aan in zit. Dat is bij tijd en wijle best irritant en vermoeiend. Want eer dat ik dan lekker genesteld in een stoel zat met een boekje om te lezen, was ik alweer opgestaan om nog even wat te pakken, checken of doen. En dat vervolgens een uur lang, waarna ik besloot dat ik nu geen tijd meer had om te lezen en uiteindelijk dus niks was gekomen van mijn lanterfantmomentje. Bloed irritant.

Terugschakelen

Nu ik mediteer, en vooral als ik bijvoorbeeld een stilteochtend heb gedaan waarin ik langer achter elkaar mediteer, ervaar ik veel meer rust. Het voelt alsof ik ineens de eerste en tweede versnelling bij mezelf heb gevonden, waarvan ik niet wist dat ik die had. Ik merkte dat van de zomer heel goed, tijdens open monumentendag, een dag waarop ik graag zoveel mogelijk wil zien. Dit keer kon ik helemaal in het moment blijven en bijvoorbeeld genieten van een pianospel van iemand die daar toevallig ging spelen.

In het moment blijven

Ik was niet meer bezig met gedachtes over hoeveel er nog te zien of te doen was, maar kon gewoon lekker luisteren en genieten van dat moment. Totaal nieuw voor me! En ik vond het een verademing. Ik hoefde niks extra’s, ik was gewoon tevreden zo. Als ik die dag niks meer zou zien zou het ook goed zijn. Het deed me beseffen dat ik altijd een gejaagdheid had, vaak wel vanuit enthousiasme, maar desalniettemin gejaagd en daarmee onrust met zich meebrengend.

Het bericht Wat mediteren doet – deel 5 verscheen eerst op Michelle Houtman.

In november heb ik een 10 daagse Vipassana retraite gedaan. Jaren geleden las ik hier een boekje over door Koen de Jong (van sportrusten, en ook één van mijn docenten van de runningtherapie opleiding), die hier een komische uiteenzetting van zijn eerste ervaring over schreef. Het triggerde me: wat zou dat met mij doen? wat zou ik tegenkomen, kunnen leren, wat zou het me kunnen brengen? Maar ik mediteerde toen nog niet, en 10 dagen van huis, dat klonk toen als onmogelijk. De jaren erna kwam ik steeds meer met meditatie in aanraking, en ik merkte dat dit een middel was waarin veel te leren en te ontdekken was over mezelf.

De uitdagingen van 2022

Toen ik aan het einde van 2021 een beetje mijmerde over het komende jaar (2022), had ik een paar uitdagingen voor mezelf. Mijn creativiteit ontwikkelen (ik ging een schildercursus doen). Mijn grenzen opzoeken op fysiek vlak door de Roparun (gelukt) en vierdaagse (niet gelukt door blessure) te doen. Mijn angsten onder ogen zien door opleiding static line parachute springen (5x solo sprong). Innerlijke verdieping door mezelf in klooster terug te trekken voor paar dagen, me in het mediteren te verdiepen en dus uiteindelijk de vipassana te gaan doen.

Je dood tegemoet springen

Het werd een jaar van uitersten: het uit een vliegtuig springen, tot 5x toe, was het allerengste dat ik ooit heb gedaan. Alles wat ik ooit spannend vond, valt in het niet met de letterlijke doodsangst die ik steeds voelde op het moment dat ik op het randje van het vliegtuig zat en, voor mijn gevoel, mijn dood tegemoet moest springen. Maar ik heb het gedaan, en aan den lijve ervaren dat je zélfs dat kan verdragen en dat het goed komt. Achteraf bezien denk ik dat ik eigenlijk veel te gevoelig ben om dit soort dingen te doen. het voelt zo onnatuurlijk, ik bedoel, welke gek springt er nou vrijwillig een vliegtuig uit zonder te weten of je weer levend aan de grond komt?

Wat is vipassana?

Helemaal aan de andere kant van de marge zat mijn recente ervaring met de 10 daagse vipassana retraite. Voor degenen die nog geen idee hebben waar ik het over heb: dit is een meditatiecursus van ruim 10 dagen in vrij spartaanse omstandigheden. Lees: elke dag om 4u op, weinig eten, niet praten, niet sporten, eigenlijk mag je helemaal niks ter afleiding, je telefoon en alle spullen die je kunnen afleiden moeten worden ingeleverd. Je mag het terrein niet af, mannen en vrouwen zitten gescheiden en je mediteert zo’n 10-11u per dag. En als je denkt dat dit een beetje chillen en niks doen is: think again. Hoewel ik alleen maar voor mezelf kan spreken, want er zijn inderdaad mensen die echt een heerlijke tijd hebben met al die uren op een kussentje. In mijn geval heb ik gewoon elke dag keihard gewerkt.

Observeren van lichamelijke sensaties

Je leert de vipassana techniek zeer grondig, krijgt elke dag nieuwe instructies in een opbouwend karakter. Het komt erop neer dat je heel precies leert observeren en waarnemen van je lichamelijke sensaties. Denk aan kriebeltjes, het gevoel van kleding op je huid, een drukkend gevoel, pijn. Die sensaties ga je observeren in de wetenschap dat alles verschijnt en weer verdwijnt. Een klein kriebeltje is een subtiele sensatie: die komt op, voelt subtiel en is vlug weer weg. Maar grove sensaties, zoals pijn, voelen vast en intens. Daarbij duurt het veel langer voor het wegebt. En ik was een van de ‘gelukkigen’ waarbij ik al vrij snel een intense pijn kreeg over mijn hele rug, tot het einde van de retraite.

En geloof me, dan ik 11 uur per dag observeren van de pijn die je ervaart niet bepaald ontspannend, maar gewoon zweten en afzien. Dat zag ik ook letterlijk terug later, want mijn garmin horloge houdt stress bij. Ik heb heel vaak hoge stress ervaren. Fysiek merkte ik dat, naast de pijn, doordat het zweet me uitbrak en ik soms bijna misselijk kon worden.

Eenzaam

Dat, in combinatie met het feit dat je niet mocht communiceren, zelfs geen oogcontact, maakte dat ik het echt heel zwaar vond. Ik voelde me behoorlijk alleen en ellendig, er is dan geen steun die je ervaart, je bent op jezelf aangewezen. Waar ik me normaal even ter afleiding met mijn gezin zou bezighouden, of mijn man zou bellen, was daar nu geen mogelijkheid tot. Op dag 5 leidde dat even tot een breakdown. De dagen duurden zo ellendig lang, dat ik echt een knakmoment had in het besef dat ik pas op de helft was. Ik vroeg me regelmatig af wat ik in hemelsnaam deed, en waar dit goed voor was.

Kracht uit jezelf halen

Maar ik veerde terug op mijn eigen, innerlijke kracht. Het was het enige dat ik had tenslotte. En ik wist van tevoren dat dit kon gebeuren, dit was misschien zelfs wel wat ik opzocht, toch? In een knakmoment komen, en dan? Ik heb mezelf daarin weer op een andere manier leren kennen. Ik voelde me eenzaam, maar ik kon het ombuigen. Mezelf moed in praten. Me richten op de hele, hele kleine dingen. De eekhoorntjes in de boom, de vogels in de lucht, de maan die helder scheen. Ik zocht kastanjes om de dagen bij te houden en af te tellen. Ik keek op mijn horloge naar de tijd en fantaseerde over thuis en iedereen die ik lief had, wat ze deden, dachten, aten, zeiden.

Ik had zelfs af en toe zeer sterke telepathische momenten, die achteraf inderdaad bleken te kloppen. Voorbeeld: ik voelde ineens heel sterk dat mijn gezin zuurkool at, en dat bleek achteraf inderdaad zo te zijn. Ik hakte de dag in kleine stukjes, beloofde mezelf steeds een fijne onderbreking. Bijvoorbeeld: nog 45min zo blijven zitten, dan mag je weer een rondje lopen. Nog 2 uur, dan is het ontbijt. Nog 1x de groepszitting, dan is de dag alweer bijna voorbij. Over 2 uur lig ik in bed, dan kun je ontspannen. Ik merkte de kracht hiervan, en vond iedere keer weer een beetje moed om me weer in te zetten.

Gesprekken met jezelf

Omdat je met niemand kan praten, niks kan schrijven of kan communiceren, is het enige dat er overblijft gesprekken met jezelf. Ik merkte dat ik met heel veel van de stof die je daar aangereikt kreeg binnen instructies van de lessen of de dagelijkse lezingen, in mijn hoofd verder ging. Dat ik voor mijzelf alles bevroeg, probeerde te plaatsen in wat ik al wist, wat ik erbij voelde, wat verwarring gaf en hoe ik er op andere manieren naar kon kijken. Ik probeerde alles een plek te geven binnen mijn eigen ontwikkeling tot nu toe. Het is bijzonder, want dit soort reflectie momenten hebben we maar weinig, in ieder geval niet zo lang, zo onafgebroken en ongestoord door prikkels van buitenaf.

Integreren van de ervaringen

Toen de dagen eindelijk voorbij waren en mijn man me kwam ophalen, heb ik eerst heel hard gehuild. Ik besefte hoe erg ik ze had gemist en hoe heftig ik alles bij elkaar vond. Er waren behoorlijk wat thema’s bij mezelf aangeraakt waar ik mee verder kon (o.a. vrijheid/autonomie, op jezelf terugvallen, gelijkmoedig blijven ongeacht situaties en omstandigheden, onbewuste programma’s die nog op de achtergrond draaien, het verder beoefenen van de meditatietechniek, etc.), en ik had bovendien behoefte om de theorie eromheen wat beter te integreren in wat ik verder al had geleerd, en waar ik nog mee verder wil.

Al met al een hele waardevolle ervaring, die me veel heeft geleerd en gebracht, en waarna ik ook daadwerkelijk een verandering bij mezelf voelde die ik niet helemaal kon verwoorden. Ik merkte sowieso dat ik veel gevoeliger was dan ik al was voor prikkels. ik moet nu echt nog beter leren om mezelf daartegen te beschermen, ook voor energie van anderen, die ik nu ook over grotere afstanden voel. Maar van binnen voelde ik ook een verandering, die in eerste instantie bijna leek op een soort verstilling of zelfs somberheid. Maar dat is niet helemaal wat het is.

Het is meer een gevoel van berusting in dingen. Na de meditaties dag in dag uit, merkte ik op den duur dat de pijnsensaties in mijn rug eindelijk afnamen. Als ik dan daarna even een rondje liep buiten, voelde het inderdaad alsof er wat was opgeruimd. Zo voelde het na thuiskomst ook: alsof er dingen uit mijn systeem waren weggehaald, het voelde wat schoner en meer van mezelf nu.

Verder met mediteren

Na deze ervaring zelf te hebben ondergaan weet ik niet of ik het anderen zou aanraden. Ik ben er absoluut van overtuigd dat het hoe dan ook iets gaat opleveren. Dat kan door de vorm zijn (bv 10 dagen geen telefoongebruik en niet praten doet al heel veel met je), maar ook door de inhoud van de techniek zelf. Het geeft je precies wat je nodig hebt, denk ik dan. Het is ook een ervaring die je niet met die van een ander kunt vergelijken. Wel ben ik nóg meer doordrongen van het nut en de werking van meditatie, en sterk gemotiveerd dit echt als een vast onderdeel van mijn dag te laten zijn. Ik doe nog steeds de zen meditatie cursus, en zal daar binnenkort ook weer wat over schrijven.

Het bericht Terugblik op 10 daagse Vipassana meditatie retraite verscheen eerst op Michelle Houtman.