Archief van
Tag: verlies

Rouw: ga het gesprek aan

Rouw: ga het gesprek aan

Eerste hulp bij rouw

En zo geschiedde. Ik vroeg mijn collega’s waar ik over zou schrijven, en mijn stagiaire opperde: rouwverwerking. Wauw, dat is direct wel een pittig en breed onderwerp. “Maar wat wil je dan lezen?” was mijn eerste reactie. Ik kreeg een heleboel input: wat de verschillende soorten rouwverwerking zijn, hoe je het gesprek aangaat met kinderen en ouders die in de rouw zijn, wat praktische handvatten zijn in de begeleiding van deze kwetsbare mensen. Niet alleen als iemand al overleden is, maar ook als iemand ongeneeslijk ziek is, of bijvoorbeeld bij een echtscheiding, omdat dat in feite ook een vorm van rouw is.

Verlies en afscheid

Interessant. Maar ook complex. Ten eerste omdat rouw gewoon heftig is: iemand die rouwt, heeft een zwaar verlies te verwerken gekregen, of zit in de fase om afscheid te nemen van iets dierbaars. Het gaat gepaard met intense en vaak heftige emoties. Iedereen kent de klassieke beelden van hartverscheurend verdriet van mensen die te horen krijgen dat ze een dierbare verloren zijn. Al is het alleen maar uit films. Maar dat is allang niet meer de enige vorm van rouw.

Rouw is normaal

Maar tegelijkertijd is rouw ook een natuurlijk proces. Een mechanisme dat als vanzelf op gang komt om met intense en heftige veranderingen in het leven om te gaan. Niet zelden zegt iemand: “als X zou overlijden, dan stort mijn wereld in”. Maar keer op keer wordt in de meest afgrijselijke situaties wederom bewezen dan mensen (en kinderen dus ook) waanzinnig veerkrachtig zijn. Dat zij zelfs in staat zijn om met de meest verschrikkelijke verliezen om te gaan en hun leven een zinvolle invulling te geven.

Echtscheidingen

Rouw hoort dus ook vooral bij het leven. Soms zou je bijna vergeten dat dit iets normaals is. Ja, het is verschrikkelijk zwaar om iemand te moeten missen, of om noodgedwongen je leven totaal aan te moeten passen, maar het is tegelijkertijd ook wat bij het leven hoort. Hoewel ik zou wensen dat bijvoorbeeld echtscheidingen en alle gevolgen daarvan toch minder frequent zouden voorkomen.

Kinderen in de rouw

In de praktijk zien we meer kinderen met gescheiden ouders dan zonder. En daarvan is het percentage met een zogenaamde vechtscheiding behoorlijk hoog. Het zijn kinderen in de rouw. Net als de kinderen en jongeren die bij me komen, die moeten opgroeien zonder moeder, die hun oom moeten missen na zelfmoord, die hun broertje moesten begraven en hun terminale oma zien aftakelen die altijd de zorg voor hen had.

Ga het gesprek aan

Hoe ga je het gesprek aan, vraagt mijn stagiaire. Ik zou in eerste instantie zeggen: gá het gesprek aan. Durf die vragen te stellen, durf het onderwerp aan te snijden, en het verdriet aan de orde te laten komen. Laat alsjeblieft het verlies tot een bespreekbaar onderwerp worden, zodat al die intense gevoelens die er omheen opgeslagen zitten eindelijk vrij kunnen komen. Zodat het rouwproces op gang kan komen.

Dierbaar

Ja, het is eng, en je hebt dikke kans dat de ander gaat huilen, dat je zelf een brok in je keel krijgt en naar woorden zoekt. Dat je schrikt van de heftigheid van het verdriet. Maar hé, dat is ook iets moois en waardevols: deze personen waren de ander heel dierbaar. Of misschien leven ze nog steeds, maar is het niet meer de persoon die ze kenden, en nemen ze afscheid van de persoon zoals die was.

Kanker

Zo had ik een cliënt van wie de moeder overleed aan kanker. Ze verloor haar haar en had allerlei lichamelijke klachten. Ze reageerde bijvoorbeeld sterk op het aanraken van metaal, en kon niet meer met blote handen de deurklink openen. Op de klinken zaten daarom sokken. Het zien van de sokken was één van de naarste en meest confronterende beelden van deze cliënt. Het was het onderstrepen van de definitieve verandering, er was geen ontkomen meer aan.

Mijlpalen

Een andere cliënt worstelde jaren na de dood van haar moeder vooral met het gemis van haar aanwezigheid op de belangrijke momenten: wat nou als ik afstudeer, als ik trouw, mijn eigen huis heb… het gemis van haar eigen moeder bij deze mijlpalen was hartverscheurend. Door het gesprek erover aan te gaan, kon de emotie in ieder geval bestaan, samen gedragen worden, en uiteindelijk minder heftig weer worden opgeslagen.

Taboe

Het níet stellen van die vraag, het doen alsof het onderwerp niet bestaat, is misschien wel net zo pijnlijk als het verlies zelf. Het geeft de ander het gevoel alsof het verdriet en gemis er niet mag zijn, alsof het onbelangrijk is, of schaamtevol. Alsof de ander zich er niet voor interesseert. Mijn eerste advies zou daarom zijn: wees dapper, vraag er naar. De ander zal je dankbaar zijn. Gedeelde smart, is immers halve smart.

De betekenis van mijn werk

De betekenis van mijn werk

De kersen op de taart

Af en toe vragen mensen mij: is het niet zwaar, je werk? Je hoort soms de meest verschrikkelijke dingen… neem je die dan niet mee naar huis? En op beide vragen kan ik met ja antwoorden. Ja, het is zwaar werk. Het is geen werk waarin je na een paar uurtjes inspanning even op halve kracht kan draaien. Elke cliënt heeft tenslotte recht op een goede therapeut. En voor elke cliënt zet ik me in. Dat is pittig.

Hard werken

Soms tolt mijn hoofd na een paar afspraken achter elkaar. Soms moet ik tussendoor even een minuutje op adem komen, voor ik een volgend gesprek in ga. Soms is een gesprek simpelweg keihard werken, omdat bijvoorbeeld de motivatie van een cliënt nog onvoldoende is, of omdat je zo graag iets duidelijk wil maken tijdens een gezinsgesprek, of omdat je slecht nieuws moet brengen en opvangen in een gesprek.

Parkeren van problemen

En ja, er spelen soms verschrikkelijke dingen. Mensen die zo ongelooflijk veel pech hebben in hun leven, alsof er niks goed mag gaan. Mensen waarvan een kindje is overleden, verschrikkelijke echtscheidingsdrama’s, complete systemen die zo vast zitten dat ze het zelf niet meer zien en verandering soms onmogelijk lijkt. Cliënten die zó somber zijn, dat ze het leven niet meer zien zitten. Natuurlijk neem je dat mee naar huis, ik ben ook niet van ijs. Maar na een lange fietstocht terug naar huis, een avondje sporten of een extra lang voorleesmoment met mijn eigen kinderen kan ik het wel even parkeren. Want in de tijd dat ik niet werk, kan ik tenslotte ook geen wonderen verrichten. Dat helpt relativeren.

Vlotte behandelingen

Er zijn ook behandeling die gemakkelijk lopen. Dat je tijdens deze contacten even mee kan lachen met de cliënt, en daarmee in feite ook zelf weer kan opladen. Ik heb dat vaak met jonge pubers, de laatste jaren van de basisschool en eerste jaren van de middelbare school. Fantastische leeftijd om mee te werken vind ik dat, vaak hebben deze kinderen zoveel humor! Samen zoeken we dan muziek op, of de nieuwste playstation game die ze hebben gekocht. Het feit dat je daar als therapeut over mee kan praten, is vaak een aangename verrassing voor ze. Ook het feit dat ik niet oordeel over bijvoorbeeld hoe ze over huiswerk maken denken, vuurwerk afsteken of laat naar bed gaan, is een hele geruststelling voor ze. Ik werk tenslotte vooral aan een beter welzijn en hun eigen hulpvragen.

Luchtigheid in de behandeling

Zo was er een jongen van een jaar of 12. Hij werd aangemeld met concentratieproblemen, problemen in het controleren van zijn boosheid en ook somberheid. Niet zo lang geleden heeft hij zijn moeder verloren aan kanker. Het gedrag bleek dan ook vooral te maken te hebben met rouw om zijn moeder. De behandeling was, ondanks de verdrietige gebeurtenis, een hele fijne samenwerking met veel lol en luchtigheid. Ik had bewondering voor zijn sterke persoonlijkheid, zo jong als hij was. Dat hij intelligent was kon je direct merken, hij dacht goed na over zichzelf en hoe zijn gedrag kon worden verklaard.

Verbetering tijdens behandeling

Gaandeweg kwamen er heel veel onderwerpen aan de orde. Natuurlijk het verwerken van het verlies van zijn moeder, maar ook de oorzaken van de boosheid, die ingewikkelder bleken te zijn dan hij vooraf had ingeschat. Maar de behandeling sloeg goed aan, het ging langzaam beter met hem, cijfers gingen omhoog, hij had minder agressieve uitbarstingen en kon beter over zijn kwetsbaarheden praten. Na een tijd bouwden we de frequentie van afspraken af, tot het nog maar eens in de 6 tot 8 weken was. Een van de laatste keren dat ik hem zag, was hij veranderd: een zelfverzekerde jongen, met meer innerlijke rust. Hij was gaan trainen, wat hem goed deed, het gaf hem zelfvertrouwen en hij kon zijn energie kaderen. We besloten de behandeling af te ronden, want ik had er alle vertrouwen in dat hij het verder zonder mij af kon. Ik schudde handen met hem en zijn vader, maakten nog een paar laatste grappen en zwaaide ze met een grijns uit.

“Volgende cliënt”

Inmiddels was ik alweer een paar weken, zo niet maanden, verder en met mijn hoofd volop bezig met de nieuwe cliënten. Als je iemand afsluit, heb je maar weinig tijd om stil te staan bij hoe het verder zou gaan. Er dienen zich namelijk direct weer nieuwe mensen aan met acute hulpvragen. Maar heel soms doet zich een gebeurtenis voor, die je dwingt tot reflectie, die je dwingt stil te staan bij het proces wat een cliënt heeft doorgemaakt. En wat dat betekent voor die cliënt, maar ook voor zijn omgeving.

Persoonlijk bedankje

Zo had ik net het laatste telefoontje gepleegd en was ik mijn jas al aan het aantrekken om op de fiets naar huis te stappen, toen ik ineens de vader van de eerder genoemde cliënt naar binnen zag komen. Hij had een pakket bij zich en natuurlijk vroeg ik mij direct af wat de reden van zijn bezoek was. Hij overhandigde vervolgens het pakket aan mij, als dank voor de goede zorgen. Het ging nu goed met zijn zoon, wat hem als ouder ook veel goed deed. Ik was ontroerd, want het bedankcadeau wat hij me gaf, betrof een zeer persoonlijk geschenk van zijn overleden vrouw, met begeleidende brief. Ik was er stil van. Het gebeurt wel eens dat cliënten je verrassen met een gebakje, een knutselwerk of tekening, maar nooit eerder kreeg ik zo’n persoonlijk cadeau. Het zijn de kersen op de taart van ons werk. Zoals hij verwoorde: ‘je kan wel zeggen dat je gewoon je werk maar doet, maar voor ons betekent het veel meer’.  En hij heeft gelijk, want dat is uiteindelijk ook de reden waarom ik voor mijn werk heb gekozen.

Betekenis van de hulp

Die avond bekeek ik het geschenk eens goed. Ik vond het ergens ook best spannend, want door het goed te bekijken, werd ik nog sterker deelgenoot van wie het gezin oorspronkelijk was. Maar ik vond het mooi en waardevol, het verhaal van de behandeling kreeg op deze manier nog meer betekenis nu ik zag om wie het ging, hoe ver het verdriet strekte na het overlijden, het gemis van alle goeds wat eens was. Het werd concreet, tastbaar. En dan is het heel prettig om te beseffen: het gaat goed met deze jongen, met dit gezin, en ik mocht daar aan bijdragen. Ik mocht getuige zijn van dit verdriet, maar ook van het geluk en het herstel. Dat vond ik heel bijzonder.

Het geschenk krijgt daarom een mooi plekje in mijn kast, om me te herinneren aan de betekenis van het werk, waar ik soms onvoldoende bij stil sta. En dat maakt me best een beetje trots